Historia projektu sięga roku 1987, kiedy to odsłonięty został pomnik poświęcony pomordowanym w czasie II wojny światowej z terenu byłego powiatu białobrzeskiego.

Z inicjatywy środowiska nauczycielskiego w styczniu 1986 roku Zarząd Oddziału Związku Nauczycielstwa Polskiego w Białobrzegach podjął decyzję o budowie pomnika.

W Księdze Pamiątkowej czytamy:

Cyt. „Apel Związku Nauczycielstwa Polskiego Zarząd Oddziału oraz Społecznego Komitetu Budowy Pomnika: Do Oddziałów Związku Nauczycielstwa Polskiego, nauczycieli, pracowników oświaty i wychowania, zakładów pracy, instytucji, organizacji społecznych i kulturalno- oświatowych z terenu byłego powiatu białobrzeskiego.

Związani jesteśmy na zawsze sercem i myślą z tymi nauczycielami byłego powiatu białobrzeskiego, którzy męczeństwem swym i najcenniejsza ofiarą, jaką jest życie dali świadectwo prawdzie, że naród nasz ceni wolności i gotów jest ponieść najwyższą ofiarę.

Uczcijmy więc godnie tę ofiarę poprzez wzniesienie pomnika.”

Apel przesłano do 57 Zarządów Oddziałów ZNP na terenie województwa radomskiego.

/.../

I tak ruszyła zbiórka funduszy. W krótkim czasie, do 31 maja 1986 roku zebrano 274 tysiące zł. Projekt pomnika przygotował Zdzisław Doleżyński- malarz, plastyk, nauczyciel Liceum Ogólnokształcącego w Białobrzegach.

Płytę pamiątkową zaprojektował i wykonał artysta rzeźbiarz Wiesław Jelonek z Radomia.

Pracownicy Schroniska dla Nieletnich w Stawiszynie wykonali zbrojenia pod pomnik.

Działaniom tym przewodniczył Stanisław Fonfara nauczyciel i prezes Ogniska Związku Nauczycielstwa Polskiego w Białobrzegach. Komisja Historyczna Związku pod przewodnictwem Edmunda Szafrańca zgromadziła i sprawdziła informacje na temat pomordowanych nauczycieli.

Jednak ówczesne władze przeciągały decyzję o kształcie i formie pomnika nie udzielając odpowiedzi. Wiadomym się stało, że to sprawy polityczne.

Zdeterminowani członkowie ZNP podjęli decyzje o ostatecznym terminie budowy pomnika   w możliwej na ten czas formie.

W Księdze Pamiątkowej czytamy: Cyt. ,,Przyszedł dzień 17 października 1987 roku. Wokół pomnika zgromadzili się uczniowie, nauczyciele, rodziny pomordowanych, lokalne władze i organizacje. Uroczystość prowadził prezes Zarządu Oddziału ZNP Stanisław Fonfara- promotor, współorganizator i realizator myśli upamiętnienia pomordowanych nauczycieli.

Podczas uroczystości przekazano opiekę nad pomnikiem młodzieży szkolnej.”

Na tablicy pamiątkowej nie było jednak nazwisk pomordowanych nauczycieli.

Po 38 latach w styczniu 2025 roku z inicjatywy nauczycieli Publicznej Szkoły Podstawowej nr 1 im. Komisji Edukacji Narodowej we współpracy z Gminą Białobrzegi powstał projekt „Przywrócić pamięć”, aby pomnik przestał być bezimienny, aby przywrócić wspomnienia       i należną cześć nauczycielom pomordowanym za wolną Ojczyznę.

09 grudnia 2025 roku o godzinie 13.00 przed budynkiem Publicznej Szkoły Podstawowej nr 1 im. Komisji Edukacji Narodowej w Białobrzegach została odsłonięta tablica pamiątkowa               z nazwiskami nauczycieli pomordowanych w czasie II wojny światowej z terenu byłego powiatu białobrzeskiego.

 NAUCZYCIELE Z TERNU BYŁEGO POWIATU BIAŁOBRZESKIEGO OFIARY II WOJNY ŚWIATOWEJ

WŁADYSŁAW MASŁOWSKI- KIEROWNIK SZKOŁY POWSZECHNEJ W SIEKLUKACH, ZAMORDOWANY 11.03 1945 R. W KL GROSS- ROSEN

KAJETAN STEFAN PTASIŃSKI- KIEROWNIK SZKOŁY POWSZECHNEJ W WIERZCHOWINACH I KSAWEROWIE STARYM, ZAMORDOWANY 08.09. 1942 R. W KL AUSCHWITZ

EDWARD SASIN-KIEROWNIK SZKOŁY POWSZECHNEJ W KSAWEROWIE NOWYM, ZAMORDOWANY 1945 R. W KL NEUENGAMME

PAWEŁ STAJNIAK- NAUCZYCIEL SZKOŁY POWSZECHNEJ W BIAŁOBRZEGACH, ZAMORDOWANY 16.03. 1945 R. W KL FLOSSENBURG

TEODOR WRÓBLEWSKI- „GRAB” NAUCZYCIEL SZKOŁY POWSZECHNEJ W STROMCU I BUKÓWNIE, ZAMORDOWANY 26.07.1944 R. W KL GROSS-ROSEN

IGNACY WYDRA  „GRYF”– NAUCZYCIEL SZKOŁY POWSZECHNEJ W PROMNIE ZAMORDOWANY W 1943 R. W NEUENGAMME

HENRYK ZWIERZCHOWSKI- KIEROWNIK SZKOŁY POWSZECHNEJ W KOSTRZYNIE, ZAMORDOWANY 11.07.1942 R. W KL AUSCHWITZ

JÓZEF LIPIEŃ- KIEROWNIK SZKOŁY POWSZECHNEJ W STAWISZYNIE, ZAMORDOWANY 04.06.1942 R.

PAWEŁ BEDNAREK „OZYRYS”, „MACZUGA” KIEROWNIK SZKOŁY POWSZECHNEJ W WITASZYNIE, ZAMORDOWANY 07.11.1944 R.

CZEŚĆ ICH PAMIĘCI

Uroczystego odsłonięcia tablicy dokonali: Jolanta Plesiewicz Dyrektor Publicznej Szkoły Podstawowej nr 1 im. Komisji Edukacji Narodowej w Białobrzegach, Adam Bolek-Burmistrz Miasta i Gminy Białobrzegi, Sławomir Zwierzchowski- wnuk zamordowanego Henryka Zwierzchowskiego  kierownika Szkoły Powszechnej w Kostrzyniu, bratanek zamordowanego Pawła Bednarka  kierownika Szkoły Powszechnej w Witaszynie, Marian Bednarek. Doniosłości uroczystości dodał hejnał Białobrzegów wykonany na trąbce przez pana Marka Malczewskiego, przedstawiciela orkiestry Ochotniczej Straży Pożarnej w Białobrzegach.

Stanisław Fonfara- realizator myśli upamiętnienia pomordowanych nauczycieli w 1987 roku  i Bożena Nowakowska zapalili znicz-  symbolicznie przywracając pamięć o poległych bohaterach.

W uroczystości wzięli udział przedstawiciele lokalnych władz samorządowych, delegacje uczniów i nauczycieli z pocztami sztandarowymi, burmistrzowie, wójtowie, sołtysi i mieszkańcy miejscowości, w których ostatnią pracę nauczycielską  wykonywali pomordowani przez okupanta nauczyciele: z Ksawerowa Starego i Ksawerowa Nowego, Stromca, Siekluk, Gozdu, Kostrzynia, Promny, Witaszyna, Stawiszyna, Bukówna.

Przy dźwiękach werbli  odczytany został Apel Poległych, a ten szczególny moment symbolizujący szacunek dla pomordowanych nauczycieli  na trwałe wpisał się w pamięci zgromadzonych.

Po głównej części uroczystości- odsłonięcia tablicy uczestnicy przemaszerowali do szkoły na program artystyczny w wykonaniu uczniów Publicznej Szkoły Podstawowej nr 1 im. Komisji Edukacji Narodowej w Białobrzegach.

Nasze upamiętnienie to nie tylko hołd złożony nauczycielom, to również zobowiązanie by pamiętać o ich odwadze, wierze w człowieka i sile edukacji, którą przekazywali młodzieży w najtrudniejszych chwilach historii. Ich imiona zapisane na pamiątkowej płycie pozostaną świadectwem, że wartości takie jak wolność, odpowiedzialność i godność zawsze mają swoją cenę, ale nigdy nie tracą znaczenia.

Niech ten pomnik i nowa tablica z nazwiskami będą dla kolejnych pokoleń miejscem refleksji, a także przypomnieniem, że pamięć jest formą wdzięczności.

Naszym obowiązkiem jest ją pielęgnować-słowem, gestem, obecnością...

Projekt został zrealizowany ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu MIEJSCA PAMIĘCI I TRWAŁE UPAMIĘTNIENIA W KRAJU- INFRASTRUKTURA 2025

                                                                                                      Realizatorzy projektu

Bożena Nowakowska, Marlena Kiech, Katarzyna Piechota, Agata Kowalczyk, Aneta Łagoda, Monika Rąbkowska